Krajki rosyjskie. Krajka z Toropca w obwodzie Twerskim. Cz.1.

Jakiś czas temu znalazłam w Internecie informację o krajce, o której praktycznie nic nie wiadomo, ale na pewno ją znaleziono podczas wykopalisk archeologicznych w Toropcu w obwodzie Twerskim w Rosji (wtedy Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich) w 1957 roku. Krajka jest o tyle ciekawa, że w materiałach dostępnych nie ma żadnej informacji o jej wymiarach i wyglądzie, z czego została utkana, do czego była przeznaczona. Określono jedynie z jakiego okresu pochodzi. Datowano ją na X-XIII wiek n.e. Jest też odręczny rysunek tej krajki, ale w rzeczywistości są to tylko domysły. Dlaczego tak jest? Otóż w jedynym materiale, który pochodzi z  Biblioteki elektronicznej Instytutu Archeologii Rosyjskiej Akademii Nauk/Archeologia ZSRR (Archeologia) z roku 1997 w książce "Древняя Русь. Быт и культура" / Отв. ред. Б.А. Колчин, Т.И. Макарова; авт. Д.А. Беленькая, Г.К. Вагнер, Е.В. Воробьева и др. М.: Наука, 1997. 368 с. (Starożytna Ruś. Życie codzienne i kultura / red. B.A. Kolchin, T.I. Makarowa; aut. D.A. Belenkaya, G.K. Wagner, E.V. Vorobyowa i in. Moskwa: Nauka, 1997. 368 s.) znajdujemy poniższy tekst T.I. Makarowej (archaeolog.ru):

"Целое платье было обнаружено в 1957 г. в слоях Торопца, сожженного во второй половине XIII в. в результате литовского нашествия. За 30 лет, истекших с момента раскопок, оно сильно деформировалось, так как реставрировано не было. Платье состоит из большого числа крупных фрагментов. Оно было сшито из шерстяных тканей разной фактуры. Верх платья — из ткани полотняного переплетения, низ — из ткани саржевого переплетения. На некоторых фрагментах видны складки. Хорошо сохранился суженый к запястью рукав с ластовицей. Он сделан из ткани саржевого переплетения, ластовица — из ткани полотняного переплетения. Швы, соединяющие детали платья, сделаны таким образом, чтобы кроеная ткань не сыпалась — «запошивочным швом». Эта техника шитья возникла при моделировании кроеной одежды (табл. 68, 10). В Торопце же найден кусок ткани с орнаментом в «браной» технике (табл. 68, 12)."

(Tłumaczenie: Google)

W 1957 roku w warstwach Toropca, które spłonęły w drugiej połowie XIII wieku w wyniku najazdu litewskiego, odkryto kompletną suknię. W ciągu 30 lat od wykopalisk uległa ona znacznemu zniekształceniu, ponieważ nie została odrestaurowana. Suknia składa się z dużej liczby fragmentów. Została uszyta z tkanin wełnianych o różnej fakturze. Górna część sukni wykonana jest splotem płóciennym, a dolna skośnym. Na niektórych fragmentach widoczne są fałdy. Rękaw, zwężający się ku nadgarstkowi, z klinem, jest dobrze zachowany. Wykonany jest splotem skośnym, a klin płóciennym. Szwy łączące elementy sukni są wykonane w taki sposób, aby zapobiec strzępieniu się przeciętej tkaniny – „szew rolowany”. Ta technika szycia powstała w projektowaniu odzieży szytej na miarę (Ilustracja 68, 10 ). W Toropcu znaleziono również kawałek tkaniny ze wzorem wykonanym techniką „plecioną” (tabl. 68, 12 ).

I teraz przechodzimy do tablicy 68 na str. 314. Oto rysunek:

Табл. 68. Городское женское платье XI–XIII вв. (составлена М.А. Сабуровой).

1–2 — прорись одежд с иконы Рождества Богородицы XIV в. Третьяковская галерея; 3–5 — прориси буквиц лицевых рукописей XIV в.; 6 — платье из раскопок М.К. Каргера в Изяславле. Начало XIII в.; 7 — прошитая мелкая складка на платье из Изяславля; 8 — золототканная лента на талии платья из Изяславля; 9-10 — образцы швов древних платьев. XIII в.; 11 — «вошва» с браным орнаментом из Торопца. XIII в.

(Tłumaczenie: Google)

Tabl. 68. Strój kobiet miejskich w XI–XIII wieku (opracowała M.A. Saburowa).

1–2 — odrys szat z ikony Narodzenia Najświętszej Marii Panny z XIV wieku. Galeria Tretiakowska; 3–5 — odrysy inicjałów z iluminowanych rękopisów z XIV wieku; 6 — suknia z wykopalisk M.K. Kargera w Izjasławiu. Początek XIII wieku; 7 — mała, przeszyta fałda na sukni z Izjasławia; 8 — złocona wstążka w talii sukni z Izjasławia; 9–10 — próbki szwów z dawnych sukni. XIII wiek; 11 — „woszwa” z platerowanym ornamentem z Toropiec. XIII wiek

Niebywałą rzeczą jest to, że w jednej publikacji są aż dwa błędy dotyczące tej krajki: 

• Pierwszy błąd dotyczy przekierowania czytelnika przez T.I Makarową do rysunku 68.12, w którego podpisie nie ma p. 12.
• Drugi błąd dotyczy rysunku 68 wykonanego przez M.A. Saburową, na którym nie oznaczono p. 11, a w podpisie do rysunku M.A Saburowa pisze o "woszwie" p. 11.

Nie będę tu jednak wnikać, kto i kiedy popełnił błąd. Mnie chodzi jedynie o samą krajkę. Na rysunku wyraźnie widać jeden nie oznaczony element. Jest to moim zdaniem właśnie ta krajka. Prostokąt ze wzorami krzyży i małych kwadracików. Rysunek jest odręczny, nie ma w nim symetrii, krzyże i prostokąty czy kwadraty są symetryczne. Wobec tego mogę się tylko domyślać, jakie to są wzory. Poza tym przy braku jakiejkolwiek informacji na temat rodzaju przędzy, z której krajka miała być wykonana, kolorze nitek, jak i liczby nitek osnowy oraz wzoru, szerokości i długości krajki, mogę jedynie polegać na swojej wyobraźni. 

Fragment pochodzący z rysunku M.A. Saburowej

Na pocieszenie są jednak dwie informacje  od autorek. Otóż T.I. Makarowa pisze, że pasek został utkany "ткани с орнаментом в «браной» технике", co oznacza, że pasek był tkany techniką wybieraną (można też przetłumaczyć "techniką plecioną"). Natomiast M.A. Saburowa nazywa ten pasek  "вошва". Termin "вошва" odnosi się do opisu dawnej odzieży rosyjskiej i oznacza:

prostokątny lub uformowany kawałek drogiej tkaniny, którą przyszywano do ubrania (na przykład letniej sukienki lub rospasznicy) w celu dekoracji, zwykle innego rodzaju, tekstury i koloru, często zdobionej drogim haftem. Nazwa pochodzi od czasownika „wszyć”. W przedpietrowskiej Rosji tak nazywano kawałek aksamitu, aksamitu lub tafty, w kształcie czworokąta, koła itp., haftowany złotymi, srebrnymi lub jedwabnymi nićmi, zdobiony brokatem oraz wysadzany perłami i kamieniami szlachetnymi. Był on częścią niektórych staroruskich strojów, takich jak letnik, którego rękawy zdobiono brokatem. (woszwa). 

Mając te informacje mogę wyobrazić sobie, że krajka z Toropca mogła być tkana z jedwabiu lub wełny techniką wybieraną, albo techniką broszowaną cienkim drutem ze złota lub srebra. Takie krajki były niedostępne dla biednych ludzi ze względu na swoją cenę. A to, że krajka mogła być droga, wskazuje nazwanie jej "вошва". "Вошва" sugeruje również, że był to raczej krótki i wąski broszowany pasek, i mógł być ozdobą ubrania, a także, że mógł być wykonany z jedwabiu, który obok złota i srebra był drogi.  Ze względu na cenę tych materiałów, nie tkano z nich długich i szerokich krajek. Raczej były wąskie i krótkie, i były konkretną ozdobą: opaską kobiecą na głowę, na której wieszano kabłączki, albo np. ozdobą sukni, mankietów czy kołnierzyka. Dodatkowo tak naprawdę nie wiadomo jaką metodą była tkana krajka. Czy za pomocą tabliczek, które były bardzo popularne w tych czasach, czy za pomocą bardka, albo za pomocą tzw. tylnego paska, czy rozciągania osnowy na nodze.

Po tych wszystkich rozważaniach wykonałam w programie komputerowym wzór tej krajki do techniki wybieranej (i tu, czy wykorzystam bardko, krosno Inkle, tylny pasek czy własne nogi, to będzie bez znaczenia), rys.1. 

Drugi wzór wykonany przez Annę Nancy Rozzi z Włoch  najlepiej odwzorowuje tę krajkę. W tym wzorze przestrzenie są wypełnione. Rys. 2.

Rys. 2.

Kiedy zobaczyłam powyższy wzór, to pokusiłam się na wykonanie wzoru dosłownie tak, jak wygląda oryginalny rysunek (tyle, że z elementami symetrycznymi) bez wypełnienia. Rys. 3.

Rys. 3.

A poniżej jeszcze jedna wersja wzoru. Rys. 4.

Rys. 4.

Myślę, że rys. 2 może być podstawą do wersji brokatowanej (broszurowanej), gdzie pola białe są pokryte brokatem, a pola czerwone nie.

Natomiast rys. 3 może być podstawą do wersji wybieranej, gdzie wzorem są nici w kolorze czerwonym, lub odwrotnie. Nici białe będą nitkami wzoru.

Ciekawa jestem zdania innych.

Wykonaną przeze mnie krajkę przedstawię za jakiś czas w części 2.