Krajki rosyjskie. Krajki z Suzdala (Włodzimierz-Suzdal). Cz. 1

 Suzdal, to piękna miejscowość w Rosji, 230 km od Moskwy, czyli o rzut beretem.  Powstała w pierwszej połowie XI wieku. Pamiętam z lat młodości moje podróże po Rosji (Związku Radzieckim). Jechałam do Moskwy pociągiem, ok. 300 km i usłyszałam od jednej z pasażerek, że 300 km to blisko. I tak to zapamiętałam, ale w Polsce takie odległości zawsze wydawały mi się bardzo duże. 

Suzdal to miejscowość, która sama w sobie stanowi muzeum kultury rosyjskiej. To miasto jest niezwykłe. Choć leży kilkadziesiąt km od Kolei Transsyberyjskiej, to jest jakby z zupełnie z innego świata. Zawierucha dziejów i przemysłowa ominęła miasteczko, i dzięki temu możemy podziwiać cuda rosyjskiej prawosławnej architektury wraz z Kremlinem, czyli starówką. Dzięki swoim zabytkom Suzdal został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i należy do miast Szlaku Złotego Pierścienia. Miasto jest miejscem wielu wykopalisk archeologicznych, podczas których znajdowane są skarby kultury słowiańskiej i rosyjskiej.

Mnie interesuje tasiemka, krajka broszowana, znaleziona w jednym z kobiecych grobów, o której przeczytałam w rosyjskiej literaturze o strojach wczesnośredniowiecznych na Rusi.
W kobiecym grobie nr 2 (w kurhanie 93) odkryto dwa fragmenty kołnierzyka o długości 4 cm i szerokości 3 cm z dobrze zachowanym zapięciem. Kołnierzyka datowany jest X-XIII wiek. Kołnierz wykonany jest z niebieskiego jedwabiu i ozdobiony bordiurą ze złotej wstążki wzdłuż górnej krawędzi otworu. Piękny broszowany wzór tej tasiemki można spotkać również na innych znajdowanych krajkach w Suzdalu i Rosji, oraz w Europie. 

Miejsce i data wykopalisk: Suzdal, cmentarzysko Mżarskie, 1976–1981 r.

Fragmenty kołnierzyka z kurhanu 93, pochówek 2. Muzeum-Rezerwat Włodzimierz-Suzdal

.

W innym grobie kobiecym, (w kurhanie 50), zachował się także fragment zapięcia obszytego broszowaną wstążką o podobnym wzorze.  

Fragment kołnierzyka z pochówku kobiety w kurhanie 50, grób 1, pochówek 1 (Saburova

M. A., Elkin A. K. Detale starożytnej rosyjskiej odzieży na podstawie materiałów z nekropolii w Suzdal. Rys. 1,2).

Poniżej na zdjęciach są również ozdobne paski z podobnym motywem.

Kołnierze starożytnej rosyjskiej odzieży z wykopalisk nekropolii w Suzdal (Сабурова М.А.,

Елкина А.К. Детали древнерусской одежды по материалам некрополя Суздаля //

Материалы по средневековой археологии северо-восточной Руси. М., 1991. С. 53-78, рис.

1).

Kołnierze z wykopalisk nekropolii w Suzdal z rekonstrukcją ornamentów.

Rysunek M.A. Saburowej, (Сабурова М.А. Находки деталей одежды в Суздальской

земле и их значение для изучения русского национального костюма // Женская

традиционная культура и костюм в эпоху средневековья и новое время. М.; СПБ, 2012, цв.

вклейка).

 Kołnierz nr 4: Kołnierz stojący ozdobiony dwiema złotymi wstążkami (dwoma tkanymi pasami) został znaleziony w męskim pochówku (z kurhanu 33). Pasy mają 1,7 cm szerokości. Kołnierz ma 4 cm wysokości. Pod pasami zachowały się kawałki bizantyjskiej czerwonej tkaniny jedwabnej. 

W pochówku męskim (w kurhanie 54, grób 3) odkryto złotą, tkaną opaskę z zygzakowatym wzorem, zdobiącą prostokątny kołnierzyk. Obszycie ma wymiary 15 x 14 cm. Szerokość opaski wynosi 2 cm.

Przód staroruskiej koszuli kosoworotki (по: Сабурова М.А. "Находки деталей

одежды в Суздальской земле и их значение для изучения русского национального

костюма // Женская традиционная культура и костюм в эпоху средневековья и новое

время." М.; СПБ, 2012, цв. вклейка).

Także na Kremlu w Dimitrowie znaleziono wstążkę o identycznym wzorze. (Olga Orfinskaya and Asia Engavatova "Medieval textiles from the necropolis of Dmitrov Kremlin, Russia"). 

Wzory w kształcie warkocza, jodełki czy diamentu są charakterystyczne dla okresu bizantyjskiego i były bardzo popularne w tamtym okresie. Wzór plecionki był najprostszy i należy do najpowszechniejszych motywów. Można to wytłumaczyć stosunkowo prostym, powtarzalnym wzorem. Wzór jodełki, podobnie jak plecionka, jest również powszechny i stosunkowo prosty w wykonaniu. Bardziej złożony jest wzór rombowy, który charakteryzuje się powtarzalnym wzorem składającym się z kilku elementów. 

Fig. 5. Band 1. Drawing of patterns of band 1,
cinsisting of three elements. (Olga Orfinskaya and Asia Engavatova "Medieval textiles from the necropolis of Dmitrov Kremlin, Russia").

Taśmy były tkane z jedwabiu importowanego z Chin lub Azji Środkowej, wzór natomiast był tkany jedwabną nicią oplecioną złotem. Kolorem tła często był kolor czerwony. Takie połączenie uważano za prestiżowe i było powszechne w wielu obszarach, w tym w Bizancjum i na Rusi.

Zbadano również złote nici wykorzystywane do tkania wzoru. Nić złota jest typu pilnikowego z rdzeniem jedwabnym. Analiza metalu pokazuje, że pasek metalowy w jednych znaleziskach jest

dwuwarstwowy, a w pozostałych znaleziskach użyto nici ze srebra złoconego. We wszystkich próbkach pasek złoty jest skręcony w kształcie litery S wokół rdzenia. Rdzeń został wykonany z jedwabiu, prawdopodobnie w kolorze czerwonym. Analiza wyników badań pozwala na poczynienie kilku obserwacji. Wszystkie znaleziska wykonane są z jedwabiu, a przedmioty jedwabne importowano na Ruś. Złote nici typu pilnik z jedwabnym rdzeniem są typowe dla tekstyliów zachodnich z X wieku, podczas gdy na Wschodzie w tym okresie stosowano technologicznie odmienne rodzaje złotych nici. Domyślam się więc, że w tym pasku spotkał się Wschód z Zachodem, bo jedwab importowany był ze Wschodu, a nici do broszowania z Zachodu i pasek mógł być tkany na miejscu.  To są moje domysły, bo nie znalazłam nic więcej na temat samego paska.

Przymierzam się do rekonstrukcji tej krajki i o ile jedwabne nici do tkania można kupić, o tyle takich złotych nici do wzoru nie kupię, czyli z rdzeniem jedwabnym oplecionym złotem. Będą to zapewne jakieś nici poliestrowe metalizowane w kolorze złotym. Nie znam też dokładnych wymiarów krajki. Podane są jedynie wymiary kołnierzyka 4 x 3 cm, tak więc sądzę, że szerokość broszowanej tasiemki może mieć około 2,5 cm, a może 2 cm. Zastanawiam się też, jaką techniką tkać pasek (o tym też nie ma informacji). Czy za pomocą tabliczek, czy bardka? Pewnie wybiorę tabliczki, bo w tamtych czasach tkano często ozdobne paski za pomocą tabliczek. Poza tym muszę wybrać kolor. Kołnierzyk był z niebieskiego jedwabiu, ale czy tasiemka również? Częściej tkano ozdobne tasiemki z czerwonego jedwabiu ze względu na prestiż. Czy tym razem też tak było? Nie wiem, bo tej informacji w opisie też nie ma. Nie ma też informacji, z ilu nitek składa się osnowa, więc wszystko przede mną.

Wzór broszowany. 

Na szczęście zdjęcie tej tasiemki jest bardzo wyraźne i można wyliczyć sobie ilość nitek pod zdobieniem, a program mi pomoże, jeśli moje wyliczenia będą błędne. Metodą prób i błędów uzyskałam 31 tabliczek po 4 nici w każdej, czyli liczba nitek osnowy wynosi 124, w tym po 2 tabliczki na brzegi. Jednak przyglądając się zdjęciu, zastanawiałam się, czy prawy brzeg (górny) nie był zrobiony z 3 tabliczek? Tasiemka ozdabia kołnierz, więc ten brzeg mógłby być minimalnie szerszy i na taki mi wygląda. We wzorze tego nie ujęłam, bo tasiemkę możemy przeznaczyć także na inne cele i wtedy szerszy prawy brzeg mógłby nie pasować. Czerwone kwadraciki to nitki osnowy (tła), których nie pokrywam złotą nicią.

Można też wykonać taśmę na tabliczkach bez broszowania. W tym wypadku każda tabliczka ma 4 nici: 3 w kolorze wzoru, 1 w kolorze tła, tabliczki brzegowe mają wszystkie nici w kolorze tła.

 Link do wzoru

Poniżej źródła wiedzy:

Artykuły naukowe:

"Пуговицы XI–XVIII веков из археологических коллекций Государственного Владимиро-Суздальского музея-заповедника. Владимир, 2015." – 88 с.: ил. Составители: Н.А. Кокорина, заведующий отделом археологии; А.Н. Денисова, старший научный сотрудник отдела археологии; Н.А. Князева, научный сотрудник отдела археологии.

Степанова Ю.В. "Костюм древнерусского человека: реконструкция по

данным археологии." – Тверь, 2014.

Olga Orfinskaya and Asia Engavatova "Medieval textiles from the necropolis of Dmitrov Kremlin, Russia".

Сабурова М.А., Елкина А.К. "Детали древнерусской одежды по материалам некрополя Суздаля // Материалы по средневековой археологии северо-восточной Руси. М., 1991."

 Павлова Нина Андреевна "Текстильные изделия в погребениях поволжских финнов II тысячелетия н.э."

Linki do innych materiałów: moda, studfile, studfile

W niedalekiej przyszłości zajmę się też poniższym wykopaliskiem. Jest to wełniana tasiemka tkana techniką wybieraną. Z rekonstrukcji wynika, że wzór tkano wełną w kolorze niebieskim na osnowie w kolorze czerwonym. Na razie tylko tyle wiem o niej, ale czy ten wzór nie jest znajomy?

Fragment tkaniny i jej rekonstrukcja z cmentarzyska Nowoselki 2(obwód moskiewski) (по: Зоц Е.П., Зоц С.А. "Женские костюм и его детали по материалам курганного могильника Новоселки 2 //Женская традиционная культура и костюм в эпоху средневековья и новое время." М., СПб, 2012. Вып. 2. Цв. вклейка).